Bàn thờ gia tiên là nơi mỗi nhà làm một kiểu, và điều đó không sai — tập quán thay đổi theo vùng, theo dòng họ, theo cả diện tích căn nhà. Bài này mô tả cách bày phổ biến ở miền Bắc và những điều người xưa thường tránh, để bạn có một điểm khởi đầu rồi điều chỉnh theo nhà mình.
Những gì thường có trên bàn thờ
Từ trong ra ngoài, từ giữa ra hai bên:
- Bát hương — đặt giữa, là trung tâm của cả bàn thờ. Nhiều nhà dùng ba bát: giữa thờ thần linh, hai bên thờ gia tiên và bà cô ông mãnh. Nhà nhỏ dùng một bát cũng được.
- Ảnh thờ hoặc ngai, khám — phía sau bát hương, ở vị trí cao nhất.
- Đèn hoặc nến — một đôi, đặt hai bên đối xứng.
- Lọ hoa — thường bên phải khi nhìn từ ngoài vào.
- Mâm bồng đựng quả — thường bên trái, đối với lọ hoa.
- Chén nước — một hàng phía trước bát hương, số lẻ (ba hoặc năm).
- Ống hương, chóe đựng gạo muối nước — tuỳ nhà, không bắt buộc.
Nguyên tắc chung dễ nhớ: cao ở giữa và phía sau, thấp ở hai bên và phía trước; đồ đi đôi thì đặt đối xứng; đồ đếm được thì dùng số lẻ.
Vị trí đặt bàn thờ
Đây là phần được coi trọng hơn cả cách bày đồ. Các điều người xưa thường tránh:
- Không đặt đối diện cửa nhà vệ sinh hoặc cửa phòng ngủ. Lý do được nêu là sự tôn kính: nơi thờ cần tách khỏi khu vực sinh hoạt riêng tư.
- Không dựa lưng vào tường nhà vệ sinh, kể cả khi ở phòng khác.
- Không đặt dưới dầm ngang hoặc dưới gầm cầu thang. Bị vật nặng đè phía trên được xem là không thuận.
- Không đặt thấp hơn tầm mắt. Bàn thờ nên cao hơn đầu người khi đứng, hoặc ít nhất cao hơn tầm mắt khi ngồi.
- Tránh nơi có gió lùa mạnh — vừa vì lý do tôn kính, vừa vì thực tế: gió tạt làm nến tắt và tàn hương bay khắp nhà.
Với nhà chung cư diện tích nhỏ, cách phổ biến là dùng bàn thờ treo tường ở phòng khách, chọn mảng tường không giáp nhà vệ sinh và không nằm dưới thiết bị nặng.
Hướng bàn thờ
Nhiều nhà chọn hướng theo tuổi của chủ nhà theo các hệ tính phong thủy khác nhau, và các hệ này không luôn cho cùng một kết quả. Nếu bạn không theo một hệ cụ thể, cách thực dụng là chọn hướng thoả mãn hai điều: bàn thờ có tường vững phía sau, và người đứng lễ không quay lưng ra cửa chính.
Chọn đồ thờ theo chất liệu
Gốm
Phổ biến nhất cho bát hương, chóe, lọ hoa và mâm bồng. Bền, dễ vệ sinh, và có nhiều dòng men để chọn theo màu gỗ bàn thờ. Men rạn và men lam là hai dòng hay dùng cho đồ thờ.
Đồng
Dùng cho đỉnh, đôi chân nến, đôi lọ và bộ tam sự, ngũ sự. Đồng nặng, đứng vững, và lên màu đẹp dần theo thời gian. Cần lau khô sau khi vệ sinh để tránh vết oxy hoá không đều.
Gỗ
Bàn thờ, khám, ngai và các đồ chạm. Với đồ gỗ, điều đáng xem là mối ghép và độ khô của gỗ — gỗ chưa khô sẽ nứt sau một vài mùa.
Nhang và hương
Nếu ban thờ đặt trong không gian kín hoặc nhà có người lớn tuổi, trẻ nhỏ, hãy tính đến chuyện khói. Vài cách xử lý:
- Chọn nhang trầm không tăm — không có que tre nên khói ít hơn và mùi thuần hơn.
- Thắp một nén thay vì cả nắm trong ngày thường, để dành số nhiều cho dịp lễ.
- Mở hé cửa sổ khi thắp, đóng lại sau khi tàn.
- Với người rất nhạy cảm với khói, dùng tinh dầu trầm hoặc bếp xông điện cho ngày thường và chỉ thắp nhang vào dịp giỗ, lễ.
Cách xông và mức nhiệt phù hợp có trong bài cách xông trầm.
Những điều nên tránh khi đã có bàn thờ
- Không xê dịch bát hương tuỳ ý. Đây là điều được giữ nghiêm nhất trong tập quán. Khi cần lau dọn, giữ bát hương tại chỗ và lau xung quanh; nếu buộc phải chuyển thì làm vào dịp cuối năm theo lệ nhà.
- Không để đồ không liên quan trên bàn thờ — giấy tờ, chìa khóa, đồ điện tử.
- Không để hoa quả hỏng. Thay khi bắt đầu úa, đừng đợi thối.
- Không để bàn thờ bụi. Trong mọi tập quán, giữ sạch là điều được coi trọng hơn cả việc bày đủ đồ.
Một lưu ý về cách đọc bài này
Những điều trên là tập quán, không phải quy định. Cùng một câu hỏi, một gia đình ở Bắc Bộ, một gia đình ở Huế và một gia đình ở Nam Bộ có thể trả lời khác nhau, và đều đúng với dòng họ mình. Nếu nhà bạn có lệ riêng do người lớn truyền lại, lệ đó nên được ưu tiên trước mọi bài viết trên mạng, kể cả bài này.
