Nếu bạn mới nghe tới “Đạo Mẫu” và chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy hình dung đây không phải một tôn giáo có giáo hội và kinh sách thống nhất, mà là một hệ thống tín ngưỡng dân gian đặt hình tượng người Mẹ vào vị trí trung tâm.
1. Thờ Mẫu là thờ ai?
Cốt lõi của tín ngưỡng này là việc tôn thờ các vị Thánh Mẫu — những hình tượng nữ thần cai quản các miền của tự nhiên và đời sống. Người thực hành tìm ở đó sự che chở, sức khoẻ, mùa vụ và bình an, tức là những mong cầu rất cụ thể của đời sống thường ngày.
Vì hình thành từ dân gian và trải dài nhiều vùng, cách gọi tên, sắp xếp thứ bậc và cả cách bài trí điện thờ có thể khác nhau giữa các địa phương. Sự khác biệt đó là bình thường, không phải dấu hiệu của “đúng” hay “sai”.
2. Vị trí trong di sản văn hoá
Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều này đưa một thực hành từng bị nhìn nhận khắt khe trở lại vị trí của một di sản sống.
Cần lưu ý: được ghi danh là công nhận giá trị văn hoá của thực hành, chứ không phải chứng nhận cho bất kỳ hoạt động thương mại nào gắn vào đó.
3. Những thực hành thường gặp
Bạn sẽ hay gặp ba lớp: không gian thờ (đền, phủ, điện tại gia), nghi lễ (trong đó hầu đồng là hình thức được biết đến nhiều nhất) và âm nhạc — hát chầu văn với đàn nguyệt, trống, phách đi cùng nghi lễ.
Với người mới, cách tiếp cận dễ nhất là đi từ khía cạnh nghệ thuật và lịch sử: nghe chầu văn, xem hoa văn, màu sắc, trang phục, đọc về các trung tâm thờ Mẫu như Phủ Dầy ở Nam Định hay Phủ Tây Hồ ở Hà Nội.
4. Tìm hiểu sao cho tôn trọng
Hãy đọc trước khi kết luận. Nhiều nội dung trên mạng trộn lẫn tín ngưỡng với dịch vụ xem vận mệnh, nên ưu tiên sách và tư liệu của người nghiên cứu văn hoá, dân tộc học.
Khi đến không gian thờ tự, quan sát và làm theo người tại chỗ: xin phép trước khi chụp ảnh, mặc trang phục kín đáo, không bình luận trong lúc nghi lễ đang diễn ra. Đây là nơi thực hành của một cộng đồng, không phải phông chụp ảnh.
Hiểu một tín ngưỡng bắt đầu từ việc chấp nhận rằng nó không tồn tại để phục vụ sự tò mò của mình.
