Trong các cách phân loại trầm hương, "chìm nước" là mốc được nhắc đến nhiều nhất và cũng gây hiểu lầm nhiều nhất. Nó không phải một cái tên thương mại, mà là một phép thử vật lý: miếng trầm bỏ vào nước thì chìm hay nổi.
Chìm nước nghĩa là gì
Gỗ khô của cây dó bầu nhẹ hơn nước, nên bình thường nó nổi. Trầm hương hình thành khi cây bị thương và tiết nhựa vào phần gỗ bị tổn thương; nhựa này đặc và nặng hơn gỗ rất nhiều. Càng nhiều nhựa tích trong thớ gỗ thì khối gỗ càng nặng.
Đến một tỷ lệ nhựa đủ cao, tỷ trọng của miếng gỗ vượt qua tỷ trọng của nước và nó chìm. Vậy "trầm chìm nước" không nói về mùi, về màu hay về vùng đất — nó nói về hàm lượng nhựa. Đó là lý do phép thử này được dùng: nó đo trực tiếp cái làm nên giá trị của trầm.
Giữa nổi hoàn toàn và chìm hẳn còn nhiều mức trung gian mà người trong nghề hay gọi là chìm nửa, chìm lơ lửng, chìm đứng. Một miếng lơ lửng giữa cột nước đã là hàng tốt; một miếng chìm thẳng xuống đáy thì hiếm.
Vì sao nó hiếm đến mức đó
Nhựa không tích tụ theo tuần hay theo tháng. Cây phải bị thương, phải sống sót sau khi bị thương, và phải tiếp tục tiết nhựa vào cùng vùng gỗ đó trong nhiều năm — thường là nhiều chục năm. Trong tự nhiên, chuỗi điều kiện này xảy ra ngẫu nhiên: một vết sét, một cành gãy, một đợt nấm xâm nhập đúng chỗ.
Phần lớn cây dó bầu trong rừng không bao giờ tạo trầm. Trong số cây có trầm, phần gỗ nhiễm nhựa thường chỉ là một dải hẹp quanh vết thương, còn lại vẫn là gỗ trắng. Từ một cây lớn có thể chỉ lấy được vài lạng phần đủ nặng để chìm.
Trầm trồng — cây được trồng và cấy tạo trầm chủ động — cho sản lượng ổn định hơn nhiều và là nền của phần lớn thị trường hiện nay. Nhưng thời gian tích nhựa vẫn là thời gian thật: không có cách nào ép cây làm trong hai năm cái việc mà tự nhiên cần hai mươi năm.
Thêm một yếu tố ít người biết: các loài Aquilaria nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES về buôn bán động thực vật hoang dã. Nghĩa là trầm khai thác từ rừng tự nhiên chịu kiểm soát khi qua biên giới, và nguồn cung hợp pháp bị giới hạn ở mức thấp.
Thử chìm nước tại nhà: làm được và không làm được
Phép thử này đơn giản nhưng có mấy điều cần biết trước khi tin vào kết quả.
- Gỗ phải khô. Gỗ còn ẩm nặng hơn bình thường và có thể chìm dù ít nhựa. Đây là cách gian lận phổ biến nhất.
- Miếng phải nguyên. Một miếng có lõi kim loại hay được nhồi thì chìm vì lý do khác.
- Nước phải là nước thường. Nước muối đặc làm mọi thứ dễ nổi hơn, nước có chất tẩy thì ngược lại.
- Chìm không loại trừ hàng tẩm. Gỗ tẩm dầu hoặc tẩm nhựa công nghiệp cũng nặng lên. Chìm nước chứng minh khối lượng, không chứng minh nguồn gốc của khối lượng đó.
Vì điểm cuối, chìm nước nên được dùng cùng các dấu hiệu khác chứ không dùng một mình.
Ba dấu hiệu đi kèm nên xem cùng
Vân dầu
Trầm tự nhiên có vân nhựa chạy theo thớ gỗ, đậm nhạt không đều, đôi chỗ tụ thành đám. Gỗ tẩm thường có màu đều một cách bất thường, hoặc đậm ở mặt ngoài và nhạt dần vào trong — dấu hiệu của thứ được ngâm từ ngoài vào.
Mùi khi chưa đốt
Trầm có nhựa thật toả mùi nhẹ ngay ở nhiệt độ phòng, rõ hơn khi hơ tay cho ấm. Mùi đó dịu, ngọt, hơi có vị gỗ ẩm. Hàng tẩm hương liệu thường thơm gắt ngay khi mở túi và mùi phẳng, không có lớp.
Khói và tàn khi đốt
Đây là phép thử đáng tin nhất và cũng là phép thử phá hủy. Trầm thật cho khói mảnh, trắng đục, bay thành sợi và mùi chuyển dần theo thời gian. Gỗ tẩm dầu cho khói đen, mùi khét, đôi khi có mùi nhựa cháy. Tàn của trầm thật xốp và giữ hình; tàn của hàng tẩm thường vụn và dính.
Có nhất thiết phải mua trầm chìm không
Không. Chìm nước là mốc cao nhất về hàm lượng nhựa, nhưng nó không phải mốc phù hợp cho mọi mục đích.
- Để xông hằng ngày, trầm nổi loại tốt đã cho mùi đủ đẹp và dùng được lâu hơn về mặt chi phí.
- Để làm vòng đeo, điều quan trọng là vân đẹp và mùi bền khi tiếp xúc da, không phải tỷ trọng.
- Để sưu tầm hoặc làm quà trang trọng, mức chìm mới thành yếu tố quyết định.
Nói cách khác, chìm nước là thước đo thật nhưng không phải thước đo duy nhất đáng trả tiền cho. Người bán tử tế sẽ hỏi bạn dùng để làm gì trước khi giới thiệu mức nào.
Câu nên hỏi khi mua
Bốn câu này lọc được phần lớn hàng không rõ nguồn:
- Trầm rừng hay trầm trồng, trồng bao nhiêu năm?
- Miếng này chìm hẳn, chìm lơ lửng hay nổi?
- Có xử lý gì sau khi lấy khỏi cây không?
- Có cho thử đốt một mảnh nhỏ trước khi mua không?
Câu cuối là câu quan trọng nhất. Người bán hàng thật thường đồng ý, vì phép thử đó có lợi cho họ.
