Trống đồng Đông Sơn là hiện vật được in trên tiền, đặt trong bảo tàng và nhắc trong sách giáo khoa — quen đến mức ít ai dừng lại xem mặt trống thật sự vẽ gì. Mà hoa văn trên đó là một trong những nguồn hình ảnh trực tiếp nhất về đời sống người Việt cổ.
Đông Sơn là gì
Văn hóa Đông Sơn phát triển ở vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ cùng bắc Trung Bộ, khoảng từ nghìn năm trước Công nguyên đến những thế kỷ đầu Công nguyên. Tên gọi lấy từ làng Đông Sơn ở Thanh Hóa, nơi phát hiện di chỉ đầu tiên.
Đây là văn hóa của kỹ thuật đúc đồng ở trình độ cao. Trống là hiện vật tiêu biểu, nhưng cùng thời còn có thạp, lưỡi cày, giáo, dao găm và đồ trang sức bằng đồng.
Chiếc trống được nghiên cứu nhiều nhất là trống Ngọc Lũ, thuộc loại có hoa văn phong phú nhất và tình trạng giữ tốt.
Đọc mặt trống, từ tâm ra ngoài
Mặt trống được bố cục thành các vòng tròn đồng tâm. Trật tự này khá ổn định giữa các trống, nên biết một chiếc là đọc được nhiều chiếc.
Ngôi sao ở tâm
Chính giữa mặt trống luôn là một hình sao nhiều cánh — thường 12 hoặc 14 cánh. Cách giải thích phổ biến nhất là hình mặt trời, và điều đó phù hợp với vị trí trung tâm của nó trong toàn bộ bố cục.
Các vành hoa văn hình học
Quanh ngôi sao là những vành hẹp chứa hoa văn hình học: đường tròn có tâm, vạch ngắn song song, hình răng lược, hoa văn chữ S nối nhau. Chúng phân cách các vành có hình người và hình vật.
Vành người và nhà
Đây là vành nhiều thông tin nhất. Trên đó có:
- Người đội mũ cánh chim, tay cầm vật, đi thành hàng theo một chiều — thường được hiểu là cảnh múa hoặc cảnh lễ.
- Người giã gạo bằng chày đứng, theo cặp.
- Nhà sàn mái cong, có người bên trong. Đây là bằng chứng hình ảnh trực tiếp về kiến trúc thời đó.
- Người đánh trống — trống được vẽ trên chính mặt trống, đặt thành dàn.
Vành chim bay
Vành ngoài cùng thường là đàn chim mỏ dài, chân dài bay theo một chiều, quen được gọi là chim Lạc. Chúng bay ngược chiều hoặc cùng chiều với đoàn người ở vành trong tuỳ trống.
Trên thân trống
Phần thân thường có hình thuyền với người trên thuyền, hình hươu, và các vành hoa văn hình học tiếp tục xuống chân trống.
Tượng cóc
Một số trống, nhất là loại về sau, có tượng cóc đúc nổi trên rìa mặt trống, thường bốn con. Cóc gắn với mưa trong tín ngưỡng dân gian, và các trống này thường được liên hệ với nghi lễ cầu mưa.
Hoa văn ấy nói gì
Cần nói rõ: các cách giải thích dưới đây là giả thuyết của giới nghiên cứu, không phải điều người Đông Sơn để lại bằng chữ. Người ta không có văn bản từ thời đó, nên mọi cách đọc đều là suy luận từ hình ảnh và từ so sánh với tập quán các dân tộc còn tồn tại.
Những điều được đồng thuận rộng:
- Đây là xã hội nông nghiệp lúa nước. Cảnh giã gạo, nhà sàn và mối liên hệ với cầu mưa đều chỉ về điều đó.
- Có nghi lễ tập thể và có tổ chức. Đoàn người mặc trang phục giống nhau, chuyển động cùng chiều, có dàn trống.
- Sông nước là trục của đời sống. Thuyền xuất hiện nhiều, và nhà sàn là kiến trúc của vùng ngập nước.
- Trống không phải nhạc cụ thuần túy. Kích thước, công đúc và việc trống được vẽ trong cảnh lễ cho thấy nó là vật của quyền lực và của nghi thức.
Còn ý nghĩa cụ thể của từng mô-típ — ngôi sao bao nhiêu cánh thì khác nhau thế nào, đàn chim là loài gì, đoàn người đang làm lễ gì — thì vẫn là chỗ các nhà nghiên cứu chưa nhất trí.
Đúc một chiếc trống thế nào
Trống Đông Sơn được đúc bằng khuôn, và điều đáng chú ý là hoa văn không được khắc lên trống sau khi đúc — nó nằm sẵn trong khuôn. Nghĩa là toàn bộ bố cục phải được tính và tạo ngược trên khuôn trước khi rót đồng.
Với một mặt trống lớn có hàng chục vành hoa văn và hàng trăm hình nhỏ, đây là một bài toán về tổ chức công việc chứ không chỉ về tay nghề. Cùng với đó là việc pha hợp kim đồng — thiếc — chì đúng tỷ lệ để đồng chảy đủ loãng mà vẫn đủ bền, và rót một khối lớn mà không bị nguội sớm hay rỗ khí.
Nghề đúc đồng vẫn còn ở một số làng, trong đó Ngũ Xã ở Hà Nội là tên được biết nhiều. Các phiên bản trống đồng thu nhỏ làm quà tặng hôm nay đến từ những xưởng như vậy.
Xem trống thật ở đâu
Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội giữ nhiều trống Đông Sơn, trong đó có những chiếc thuộc nhóm quan trọng nhất. Các bảo tàng tỉnh ở Thanh Hóa và một số địa phương khác cũng có hiện vật.
Nếu bạn định mua một phiên bản thu nhỏ làm quà, việc xem hiện vật thật trước rất đáng: bạn sẽ nhận ra ngay bản nào giữ đúng bố cục các vành và bản nào chỉ mô phỏng đại khái.
