Người mua tranh sơn mài lần đầu thường hỏi vì sao một tấm không lớn lại đắt hơn nhiều tranh vẽ khác. Câu trả lời nằm ở chỗ sơn mài không phải một cách vẽ, mà là một quy trình xây lớp — và phần lớn thời gian làm tranh là thời gian chờ.
Sơn mài khác tranh vẽ ở đâu
Với tranh sơn dầu hay tranh lụa, hoạ sĩ đặt màu lên bề mặt. Với sơn mài, hoạ sĩ xếp nhiều lớp vật liệu rồi mài đi để lộ ra hình. Hình không được vẽ lên trên; nó được tìm thấy khi mài xuống.
Đó là lý do cái tên: sơn, rồi mài. Và cũng là lý do một tấm sơn mài có chiều sâu quang học mà tranh phẳng không có — bạn đang nhìn qua nhiều lớp trong suốt xuống các lớp bên dưới.
Quy trình, theo thứ tự
1. Làm vóc — tấm nền
Bắt đầu từ tấm gỗ. Nó được bó vải, phủ nhiều lớp sơn trộn với đất hoặc mùn, mỗi lớp để khô rồi mài phẳng. Mục đích là có một mặt nền tuyệt đối phẳng, không co, không nứt. Riêng khâu này đã mất nhiều ngày và nếu làm dối thì tấm tranh sẽ nứt sau vài năm — hỏng toàn bộ công phía sau.
2. Phủ các lớp sơn
Sơn ta lấy từ nhựa cây sơn được phủ thành nhiều lớp liên tiếp. Đặc điểm quan trọng: sơn ta không khô bằng cách bay hơi, nó đóng rắn nhờ độ ẩm. Nghĩa là nó phải được ủ trong môi trường ẩm, và không thể hong khô cho nhanh.
Mỗi lớp cần thời gian riêng để đóng rắn hoàn toàn trước khi phủ lớp tiếp. Một tấm tranh thường có hàng chục lớp. Đây là chỗ toàn bộ thời gian nằm ở đó, và là chỗ không có cách rút ngắn.
3. Gắn vật liệu tạo hình
Giữa các lớp, người làm gắn vào những vật liệu sẽ thành hình khi mài lộ ra:
- Vỏ trứng — cho các sắc trắng. Vỏ trứng gà, trứng vịt cho độ trắng khác nhau, và có thể nướng để chuyển sang be, nâu. Đây là cách truyền thống để có màu trắng, vì sơn ta không cho màu trắng.
- Vỏ trai, vỏ ốc — cho ánh ngũ sắc, dùng ở chỗ cần lấp lánh.
- Bạc lá và vàng lá — dán thành mảng rồi phủ sơn trong lên; lớp sơn trong làm bạc chuyển sắc, cho các tông ấm sâu.
- Bột màu khoáng — son, chu, các sắc đỏ và nâu vốn là màu đặc trưng của sơn mài Việt.
4. Mài
Khâu quyết định. Dùng đá mài và than với nước, mài dần bề mặt xuống. Mài đến đâu thì lớp bên dưới hiện ra đến đó — vỏ trứng lộ trắng, bạc lộ sáng, các lớp sơn lộ đậm nhạt khác nhau.
Đây là khâu không sửa được. Mài quá tay thì mất lớp, mà đắp lại thì phải chờ khô rồi mài lại từ đầu vùng đó. Kinh nghiệm của người mài là phần khó thay thế nhất trong nghề.
5. Đánh bóng
Cuối cùng, bề mặt được đánh bóng — theo cách truyền thống là bằng tay với bột và lòng bàn tay, cho đến khi mặt tranh trong và sâu.
Vì sao mất nhiều tuần
Cộng lại: làm vóc nhiều ngày, hàng chục lớp sơn mỗi lớp cần thời gian đóng rắn trong buồng ẩm, gắn vật liệu, mài, rồi đánh bóng. Với tranh khổ vừa làm đúng quy trình bằng sơn ta, tổng thời gian tính theo tuần chứ không theo ngày — và với tranh lớn hoặc nhiều lớp thì tính theo tháng.
Không có khâu nào trong đó có thể ép nhanh mà không mất chất: mỗi lớp chưa đóng rắn hẳn mà phủ tiếp thì tấm tranh sẽ bong hoặc nứt về sau.
Hạ Thái
Làng Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội — là một trong những trung tâm sơn mài lâu năm của vùng, làm cả tranh, đồ trang trí và đồ dùng.
Như mọi làng nghề đông xưởng, Hạ Thái hôm nay có đủ mức: từ hàng làm nhanh cho thị trường quà tặng số lượng lớn, đến hàng của người làm nghề kỹ theo lối cổ. Tên làng cho biết truyền thống, không cho biết chất lượng của một món cụ thể.
Sơn ta và sơn công nghiệp
Đây là khác biệt lớn nhất về giá trên thị trường hôm nay.
| Sơn ta truyền thống | Sơn công nghiệp | |
|---|---|---|
| Cách đóng rắn | Nhờ độ ẩm, cần ủ | Bay hơi, khô nhanh |
| Thời gian mỗi lớp | Lâu | Nhanh |
| Độ sâu bề mặt | Trong, nhìn thấy chiều sâu lớp | Phẳng hơn, bóng bề mặt |
| Độ bền | Rất bền, lên màu theo thời gian | Kém hơn, có thể ngả màu |
| Giá | Cao | Thấp |
Sơn công nghiệp không phải hàng gian — nó là lựa chọn hợp lý cho đồ trang trí và quà số lượng lớn. Vấn đề chỉ xuất hiện khi hàng sơn công nghiệp được bán với giá của sơn ta.
Nhìn một tấm sơn mài thế nào
- Nhìn nghiêng dưới ánh sáng. Sơn ta mài kỹ cho chiều sâu — bạn thấy các lớp nằm ở độ sâu khác nhau. Bề mặt bóng phẳng đều một cách hoàn hảo thường là sơn công nghiệp.
- Xem vỏ trứng. Vỏ trứng thật là những mảnh nhỏ có ranh giới và có độ dày, ghép lại thành mảng; nhìn gần thấy khe giữa các mảnh. Màu trắng vẽ thì phẳng và liền.
- Sờ mặt tranh. Mài và đánh bóng đúng cho mặt mịn liền, không gờ. Có gờ ở chỗ hoa văn là dấu của đắp lên chứ không phải mài xuống.
- Xem cạnh và mặt sau. Cạnh tấm cho thấy các lớp. Mặt sau làm gọn là dấu của xưởng làm cẩn thận.
